Ideologia i życie codzienne w Związku Radzieckim

W ramach współpracy z wydziałem humanistycznym Ukraińskiego Katolickiego Uniwersytetu, od września 2012 r., Iryna Macewko prowadziła zajęcia pt.: "Ideologia i życie codzienne w Związku Radzieckim: między rewolucją a Wielkim Terrorem". Słuchaczami kursu byli historycy – studenci pierwszego roku studiów magisterskich wydziału humanistycznego UKU.

Próby zrozumienia i wyjaśnienia radzieckiego fenomenu mają długą historię. O historii Związku Radzieckiego zostało napisanych wiele fundamentalnych prac. W sowietologii w drugiej połowie XX – na początku XXI w. odbyło się kilka historiograficznych przewrotów. W rezultacie następujących czynników: dyskusji metodologicznych z lat 70-tych i 80-tych, otwarcia archiwów na początku lat 90-tych i pojawienia się nowej generacji interdyscyplinarnych historyków, uwaga współczesnych badaczy przeszła z państwa i jego totalitarnych składowych na społeczeństwo i jego "maleńkiego" człowieka. Różnorodność codziennych praktyk i procesów socjalnych w Związku Radzieckim, badane przez historyków w ostatnich dziesięcioleciach, zmieniły koncepcję wyobrażenia o państwie radzieckim jako mechanizmie totalnej kontroli nad społeczeństwem. Dzięki tym badaniom, ZSRR z ideologicznego i politycznego fenomenu zmieniło się w fenomen socjalny i kulturowy.

Kurs miał na celu pokazanie sposobu funkcjonowania radzieckiego społeczeństwa w czasach międzywojennych w kontekstach: codzienności i ideologii. Radziecka codzienność rozpatrywana była jako historia dwóch zarówno współ- jak i przeciw-działających aktorów: państwa i społeczeństwa. Z jednej strony, państwo wyznacza i kreuje normy życia codziennego, z drugiej, ludzie poprzez swoje przyjmowanie/odrzucanie, przystosowywanie się/ignorowanie, wpływają na zmianę i realizację politycznych strategii państwa. Ideologia rozumiana była tu jako system idei, mitów i obrazów, przy pomocy których ludzie przeżywają i oceniają swoje życie. W tym wypadku ideologia występowała jako swoista "soczewka", przez którą socjalna rzeczywistość ukazuje się ludziom. Rzeczywistość też jest przez nią postrzegana.

Podczas seminarium omawiane były następujące zagadnienia:

jaki wpływ miała ideologia na codzienne życie ludzi; jak władza kształtowała wyobrażenie człowieka o sobie, jego przestrzeń prywatną i publiczną, wyobrażenie o "swoich" i "obcych" oraz o kraju; w jaki sposób żyli mieszkańcy i jakie tożsamości tworzyli biorąc udział, uchylając się, przystosowując do życia w epoce "budowania socjalizmu"; jak ludzie rozumieli swoje życie; na ile przyswajali radzieckie ideały i wartości; na ile utożsamiali się z reżimem stalinowskim i pragnęli stać się homo sovieticus; jakie taktyki oporu i sprzeciwu stosowali na poziomie codzienności; jakie mechanizmy wpływu stosowało państwo; na jakie "rozmowy" i "układy" ze zwyczajnym człowiekiem szło państwo dla osiągnięcia kompromisu w kształtowaniu wspólnej wersji krainy szczęśliwości.

Chronologicznie kurs obejmował okres od rewolucji październikowej do szczytu epoki stalinowskiej – Wielkiego Terroru. Szczególny akcent położony został na stalinizm.

Więcej szczegółów o programie kursu można znaleźć tutaj (w języku ukraińskim).