Poszukiwanie domu" w powojennym Lwowie. Doświadczenia Podzamcza, 1944-1960

Centrum Historii Miejskiej Europy Środkowo-Wschodniej wraz z Centrum Badań Europejskich (Lund, Szwecja) we współpracy z muzeum "Terytorium terroru", prowadziło projekt badawczy "Poszukiwanie domu" w powojennym Lwowie. Doświadczenia Podzamcza, 1944-1960".

Celem projektu było wyjaśnienie jednej z najważniejszych kart w historii współczesnego Lwowa – przekształcenie polskiego przygranicznego miasta Lwowa i niemieckiego okupowanego miasta Lemberg w radziecki ukraiński Lwów. Traumatyczne i sprzeczne doświadczenia radykalnej transformacji miasta przez nowe władze zostały przedstawione na przykładzie historii różnych osób, rozpoczynających swoje nowe powojenne życie w lwowskiej dzielnicy Podzamcze. Na podstawie zebranych materiałów Centrum Historii Miejskiej przygotowało wystawę tematyczną "Poszukiwanie domu w powojennym Lwowie. Doświadczenie Podzamcza".

Badania prowadzone były w ramach programu "Warsztat Historyczny Europa" (Geschichtswerkstatt Europa) finansowanego przez Fundację "Pamięć, Odpowiedzialność i Przyszłość" (EVZ) i koordynowanego przez Instytut Historii Stosowanej we Frankfurcie nad Odrą oraz Europejski Uniwersytet Viadrina.

W latach wojny ludność Lwowa uległa radykalnym zmianom – tysiące osób opuściło miasto, tysiące zginęło, wielu także przybyło z innych miast i regionów. Nieodwracalne skutki przyniosła niemiecka polityka okupacyjna, a zwłaszcza plan "ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej", który oznaczał masową zagładę Żydów we Lwowie - drugiej po Polakach, jeśli chodzi o liczebność, grupy etnicznej w mieście. Tak jak i w innych krajach Europy „czystki etniczne” kontynuowane były też po wojnie – w formie masowych deportacji i przesiedleń. Jedną z podstaw tworzenia "powojennych" państw narodowych stała się zasada jednorodności etnicznej.

W radykalnej formie taką politykę realizował Związek Radziecki. Rezultatem "uporządkowania" zachodnich granic były deportacje setek tysięcy Polaków, Ukraińców, Białorusinów, Litwinów, Łotyszy i Estończyków. Przyłączenie i "sowietyzację" nowych zachodnich terytoriów miały zapewnić sprawdzone i doświadczone kadry ze "starych" terenów państwa radzieckiego w granicach sprzed 1939 roku.

Obecnie, gdy ideologizacja historii Europy Wschodniej i Zachodniej w kontekście "zimnej wojny" zmieniła się w "walkę pamięci", praktycznie wszystkie tematy dotyczące ukraińskiej przeszłości znowu nabrały ładunku politycznego. Włączenie Lwowa i Galicji w skład radzieckiej Ukrainy to jeden z tych "gorących" i pełnych sprzeczności tematów, które są różnie postrzegane zarówno na Ukrainie jak i poza jej granicami. Poszukiwanie post-radzieckiej tożsamości ukraińskich obywateli zależy od odpowiedzi na zasadnicze pytania historyczne. Między innymi na następujące: czym było zakończenie drugiej wojny światowej dla Lwowa – okupacją, czy wyzwoleniem? Początkiem odbudowy, czy kontynuacją upadku rozpoczętego przez wojnę? I na poziomie życia codziennego: w jaki sposób mieszkańcy powojennego Lwowa postrzegali sens faktu, że znaleźli się w tym właśnie mieście i że to miasto znalazło się w państwie radzieckim?

Aby uniknąć polityzacji doświadczenia historycznego i rozumienia zmian na poziomie doświadczenia osobnych osób, badanie skupia się na temacie obejmującym wszystkich "nowych" mieszkańców powojennego Lwowa – zagospodarowywania, "udomowiania" przestrzeni miejskiej. W końcu, niezależnie od tego, jak pamiętają te wydarzenia dzisiaj, ówcześni Lwowianie przejmowali się przede wszystkim konkretnymi powszednimi zagadnieniami – jak znaleźć mieszkanie, jak je urządzić, jak zmienić w dom?

Oczywiście polityczne, ideologicznie i socjalne realia tych lat silnie wpływały również na warunki życia. "Poszukiwanie domu" odbywało się na tle różnych procesów, które jeszcze i obecnie nie są przepracowane – industrializacji, "sowietyzacji", utraty starych i tworzenia nowych norm politycznych i społecznych, nowych związków międzyludzkich, nowego postrzegania świata.

Praktycznie wszyscy "wżywali" się w Lwów od zera. Strategie i taktyki tworzenia kolektywnych i osobistych sposobów "przynależności" do Lwowa były najrozmaitsze. Ktoś widział siebie jako mieszkańca "ziemi dziewiczej", którą należy oswajać, ktoś próbował identyfikować się z przedwojennymi mieszkańcami Lwowa i jego kulturą; ktoś po prostu starał się żyć, nie ważne w jakim mieście; ktoś żył wśród majaków przeszłości; ktoś wpatrywał się w kontury przyszłego miasta.

Rejon Pidzamcza jest szczególnie interesujący dla badań. Właśnie tutaj w latach wojny odbyły się traumatyczne wydarzenia Holokaustu, co spowodowało rozdarcie między starymi a nowymi mieszkańcami. Z czasem, właśnie tutaj skupiło się budownictwo wzorcowej radzieckiej dzielnicy industrialnej. Projekt koncentruje się na kilku grupach powojennych osadników, typowych dla Podzamcza: zdemobilizowanych żołnierzach, robotnikach fabryk – przesiedleńcach ze wsi i etnicznych Ukraińcach, przesiedlonych z Polski.

Projekt stawiał sobie za cel "złowienie" doświadczenia powojennej transformacji jednej z dzielnic Lwowa na przecięciu ideologii i życia codziennego, spraw ludzkich i politycznych, starego i nowego, pamiętania i zapominania. Do tego zostały wykorzystane różne metody i podejścia. Przede wszystkim metoda "historii mówionej". Rozmawiano z ludźmi, którzy osiedlali się we Lwowie w czasach powojennych – od 1944 do 1960 r. Historie "Podzamczan" i kontekst w którym żyli, badane były także w materiałach archiwalnych. Osobną częścią projektu było odnowienie kluczowych narracji "sowietyzacji" Lwowa na podstawie analizy ówczesnych przewodników, kronik filmowych, broszur propagandowych. Rezultaty projektu były prezentowane podczas publicznych seminariów, w artykułach naukowych oraz w formie wystawy tematycznej.

Kontakt do uczestników projektu:

Andrij Bondarenko   a.bondarenko@lvivcenter.org
Bo Larsson   bo@planochbyggnadskonst.se
Eleonora Narvselius   Eleonora.Narvselius@slav.lu.se
Ludmyła Lewczeniuk   liuliu.ua@gmail.com
Sofija Dyak   s.dyak@lvivcenter.org
Bohdan Szumyłowycz   b.shumylovych@lvivcenter.org