Nowe nabytki biblioteki

Zobaczyć w kropli ocean
31 January 2018

Proponujemy uwadze Czytelników zestaw tytułów polskiej literatury faktu, która swoimi opisami przeszłości wychodzi poza kręgi akademickie i opowiada o lokalnych wątkach historycznych liczniejszej publiczności.

Hanna Krall. Taniec na cudzym weselu

Reportaże Hanny Krall, jednej z cieszących się wielkim autorytetem współczesnych polskich reportażystek, trudno podzielić na ściśle określone kategorie tematyczne. Wyróżnia je to, że Krall obiera marginesy – niewymówione, nieoczywiste czy nieobecne w dyskusji publicznej historie osobiste. Dzięki temu reportażystka odkryła dla świata mało wcześniej znaną historię Marka Edelmana – jednego z przywódców powstania w Getcie Warszawskim. Spisane przez nią wywiady posłużyły podstawą dla książki reporterskiej "Zdążyć przed Panem Bogiem", wydanej w 1977 roku i włączonej obecnie do programu lektur szkolnych.

W podobny sposób różne wątki tematyczne przeplatają się w późniejszym zbiorze reportaży "Taniec na cudzym weselu". Tematy Shoah, polskiego podziemia, aktywistów socjalizmu, zamachu na Hitlera, represji stalinowskich łączą się ze sobą i wplatają różne wątki naznaczone dobrem i złem. Wyznaczalnym tematem dla Krall (i jej następców w polskiej literaturze faktu) staje się człowiek i jego historia, bez oceny autorskiej. Pokazując na pierwszym planie życie swoich bohaterów autorka za pomocą przemawiających szczegółów odsłania tło, na którym odbywają się wydarzenia. Teksty reportażystki są w znacznej mierze lakoniczne, pozbawione zbędnych szczegółów, ponieważ stawia sobie zadanie minimalną ilością słów opowiedzieć jak najwięcej. Jednocześnie w tle ułożonych tekstów widać skrupulatną pracę reporterską. Na podstawie wywiadów i źródeł dokumentalnych Krall odtwarza historię tak, jak gdyby obserwowała wydarzenia na własne oczy, czym przybliża czytelnika do doświadczeń jej bohaterów.

Filip Springer. Miedzianka. Historia znikania

Debiutancka książka młodego polskiego reportażysty Filipa Springera "Miedzianka. Historia znikania" opowiada o mieście, którego już nie ma. Ostatnich mieszkańców miasteczka Miedzianka na terenie południowo-zachodniej Polski wysiedlono w 1972 roku. Kilka stuleci wstecz na złożach rudy żelaza powstała osada górnicza, która do 1945 roku nazywała się Kupferberg. Jak wiele środkowoeuropejskich miasteczek, przeżyła ona wojnę trzydziestoletnią, kampanię Napoleona i obie wojny światowe. Po roku 1945 miasto otrzymało polską nazwę Miedzianka, a w dawnych kopalniach administracja sowiecka uruchomiła wydobycie uranu. Intensywna eksploatacja szybko wyczerpała złoża, powstały niebezpieczne próżnie, z tej przyczyny miasteczko zaczęło osiadać i zapadać pod ziemię. Springer sięga po wspomnienia jeszcze żyjących ostatnich mieszkańców Miedzianki, tzw. "pionierów", którzy przyjechali po 1945 roku do opuszczonego miasteczka na zarobki w kopalniach. Autor również rzetelnie opracowuje świadectwa i dokumenty rodzin jeszcze niemieckiego Kupferbergu, które tworzyły jego wizerunek przez stulecia. W taki sposób reportażysta prześledza zarówno życie codzienne, jak też dramatyczne zmiany, które dotknęły ulice miasteczka i jego mieszkańców.

Springer dotrzymuje się tradycji polskiej szkoły reportażu i w opisaniu historii Miedzianki/Kupferbergu odrzuca stawianie tez. Jego zadaniem jest usłyszeć i opowiedzieć, zrozumieć przyczyny zniknięcia Miedzianki. Jednak autor nie odmawia sobie w refleksjach, które subtelnie przejawiają się raczej w kompozycji, sposobach ułożenia tekstu czy podczas pracy ze źródłami, lecz nie w bezpośrednich komentarzach czy ocenach zebranego materiału i świadectw. Z szeregu mikrohistorii reportażysta komponuje całościowy życiorys miasta i pogląd na wielkie wątki historyczne z perspektywy jego mieszkańców."

Tą książką Springer stawi przed sobą zadanie przewrócić Miedzankę do lokalnej i globalnej topografii. Na pytanie o przyczynach jej napisania odpowiada, że chciał, będąc na miejscu zanikłego miasteczka, mieć możliwość coś poczuć czy przeżyć. "Gdyby wcześniej nie zobaczyłem zdjęcia Kupferbergu, to minąłby to miejsce nie zwracając na niego najmniejszej uwagi. A to pewnie nie jest dobrze, kiedy zniknięcie całego miasta odbywa się niezauważalnie" – zaznaczył autor w drugiej edycji tej książki. Dzisiaj w sprawie Miedzianki powstały rozmaite inicjatywy mieszkańców okolicznych wiosek, w miejscu nieistniejącego miasteczka prywatny inwestor zdecydował uruchomić browar, a tekst Springera nadal przyciąga uwagę międzynarodowej publiczności i środowisk twórczych.

Filip Springer. 13 pięter

Spośród innych tekstów Springera jest praca reporterska, która nagłaśnia głęboki problem mieszkaniowy w międzywojennej, jak również we współczesnej postsocjalistycznej Polsce. Od pierwszych akapitów Springer dekonstruuje nostalgiczną wizję międzywojennej "Warszawki" z bogatym twórczym i kulturowym życiem we współczesnych przestrzennych kamienicach. Taki przepych dostępny był jedynie dla kilku odsetków mieszczan. Tysiące innych warszawian mieszkali w warunkach krytycznych, a miejsce bodajże w jakimkolwiek mieszkaniu było już wystarczającą rozkoszą. Utrata dachu nad głową była utratą wszystkiego, ponieważ znalezienie innego graniczyło z cudem. Przytułki dla bezdomnych nie mieściły wszystkich potrzebujących. Kryzys mieszkaniowy ówczesny rząd nie potrafił rozwiązać aż do wybuchu II wojny światowej.

Autor również tropi powiązania problemów bezdomności i polityki mieszkaniowej w Polsce międzywojennej ze stanem mieszkań we współczesnej Warszawie. Jest to też współczesna historia o mieszkaniu jako o tragedii osobistej zakładników zaciągniętych pożyczek, czasami do utraty życia w walce o własne mieszkanie. Springer opowiada o współczesnym pokoleniu, które postrzega następstwa głębokiego kryzysu społecznego jako winę własną i osobistą niezdolność do samorealizacji.

Jeśli spróbować prześledzić, na jakie wyzwania w Polsce międzywojennej próbował odpowiedzieć modernizm w architekturze, to ta książka będzie interesującym źródłem dla poszukiwań. I jeśli próbować o tych tematach opowiadać niefachowcom, to Springer pokazuje jak to można robić.

W bibliotece Centrum można również zapoznać się z innymi książkami tego reportażysty:

Źle urodzone. Reportaże o architekturze PRL-u, Zaczyn. O Zofii i Oskarze Hansenach, Miasto Archipelag. Polska mniejszych miast.

Autor przeglądu – Taras Nazaruk