Kronika i wydarzenia

Kultura (bez) spacji
27 kwiecień 2018
Łatwiej jest trzem wielbłądom
z jałówką przez ucho igielne  
wspólnie przejść,
niż futuryście przez literaturę ukraińską
do swoich się przedrzeć
(Mychajl Semenko, "Przemówienie", 1922)

Kultura (bez) spacji: 
o spuściźnie awangardy we Lwowie
27-29 kwietnia 2018

Modernistyczny Lwów nigdy nie doświadczył sławy czy chociażby renomy "miasta awangardy", jak niektórzy jego dalsi i bliźsi sąsiedzi w Europie Środkowej – Kraków, Łódź, Poznań, stołeczne Praga i Budapeszt, prowincjonalne Koszyce czy Charków na wschodzie. Nie da się dorównać światowym ośrodkom modernizmu. Status przyzwoitej mieszczańskiej prowincji na europejskich obrzeżach stał się też częścią artystycznej i kulturowej tożsamości jeszcze w czasach austriackich. Powojenny ustrój radziecki radykalnie zmienił demografię miasta, wyodrębnił z wielokulturowego dziedzictwa lokalnego najbardziej ideologicznie bezpieczne, a z tego powodu dozwolone motywy chłopsko-sielankowe, czasem chłopsko-cierpiące. Te właśnie ramy zostały narzucone ukraińskiej kulturze wraz z dalszą izolacją i samoizolacją od kontekstów światowych.

Bliższe spojrzenie na cały szereg wydarzeń w sferze artystycznej pierwszych trzech dekad ubiegłego wieku zmusza do zrewidowania słodkawo-folklorystyczno-antykwarycznego krajobrazu ówczesnego Lwowa. Najważniejsze z nich odbywały się równolegle do  światowych  ruchów  kultury modernistycznej. Lecz te kamienie milowe nie są po prostu przyprószone czasem, brakiem uwagi czy komunistyczną lub już poradziecką cenzurą kulturową. Są one dość głęboko pogrzebane pod bezpiecznymi, dekoracyjnymi  rupieciami, "dziełami sztuki", często o niezaprzeczalnej wartości artystycznej, usprawiedliwionymi racją społeczną czy bytową z różnych epok i rządów.

Ale nawet samo przyjście nowej sztuki, wytyczenie granicy, od kiedy radykalna retoryka wizualna ważko dała się poznać w mieście ma konkretną datę. Jest to 29 czerwca 1913 roku, gdy w Muzeum Przemysłu Artystycznego (obecnie pomieszczenie to należy do Muzeum Narodowego we Lwowie) odsłonięto wystawę "Futurystów, kubistów i ekspresjonistów". 95 (!) utworów znanych już w Europie awangardzistów wystawił w salach TPSP (Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych)  nikt inny jak najważniejszy ówczesny światowy gracz – berlińska galeria Der Sturm. Zorganizowana przez Herwartha Waldena przed słynnym Salonem Jesiennym w Berlinie ekspozycja kończyła we Lwowie pełny rozmachu objazd po Paryżu, Londynie, Berlinie, Brukseli, Amsterdamie, Wiedniu, Zurychu, Dreźnie oraz innych metropoliach, a przybyła do Lwowa z Budapesztu i była otwarta do 17 sierpnia.

Jej przebieg i niesamowicie krytyczny obiór przez lokalną prasę rzetelnie zbadała amerykańska badaczka i krytyk sztuki Elizabeth Clegg. W "lwowskiej" historii sztuki ten przede wszystkim mitotwórczy fakt jest zupełnie nieobecny. Innym potencjonalnie "ikonicznym" dla modernistycznej sztuki zapomnianym wydarzeniem pozostaje trzydniowa wizyta we Lwowiea w marcu 1933 roku ojca-założyciela włoskiego i światowego futuryzmu Filippo Tommaso Marinettiego i premiera jego sztuki „Jeńcy” w Teatrze Wielkim (obecnie Teatr Opery i Baletu). Jesienią tegoż roku inny czołowy działacz ruchu futurystycznego, Gino Severini, który w tym okresie już nieco zmienił i złagodził swoje poglądy, wszedł do komitetu organizacyjnego drugiej wystawy Stowarzyszenia Niezależnych Artystów Ukraińskich (ANUM) w Muzeum Ukraińskim we Lwowie. Jak wiadomo, głównym jej organizatorem, jak również założycielem samego Stowarzyszenia był Pawło Kowżun, który w 1913 roku w Kijowie wraz z Mychajlem Semenką i jego bratem Wasylem utworzył pierwszą grupę futurystów. W 1914 ukazał się drukiem ich manifest „Kwero-futuryzm”. Można to uznać za datę narodzin ukraińskiej awangardy. Te właśnie kluczowe wydarzenia oraz wiele innych, nie mniej ważnych kształtowało nie do końca zrealizowaną lwowską nowoczesność.

Właśnie niektórym z nich został poświęcony program Centrum Historii Miejskiej "Kultura (bez) spacji: o spuściźnie awangardy we Lwowie", który odbędzie się w dniach 27-29 kwietnia 2018 r. Program składa się z wykładu otwartego dr. Przemysława Strożka "Marinetti we Lwowie lub co się działo 11-12 marca 1933 roku" 27 kwietnia o godz. 18.30 oraz dyskusji publicznej "(Post)Rocznice Awangardy: o zrealizowanych projektach, nowych kontekstach i współpracy" z udziałem  Yulii Lytvynets (dyrektor Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy, Kijów), Piotra Rypsona (zastępca dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie), Jarosława Suchana (dyrektor Muzeum Sztuki w Łodzi) 29 kwietnia o godz. 14.00, a także spotkanie-seminarium dla uczestników z Polski i Ukrainy.


Kuratorzy:
Andrij Bojarov (artysta wizualny i niezależny kurator)
Sofia Dyak i Iryna Matsevko (Centrum Historii Miejskiej)

We współpracy z Instytutem Adama Mickiewicza 
Przy wsparciu Lwowskiej Rady Miejskiej
Muzeum Narodowe we Lwowie imienia Andrzeja Szeptyckiego

Partnerzy medialni:
Zaxid.net
Korydor
Lb.ua

Ilustracja: Scenografia Andrzeja Pronaszki do sztuki "Jeńcy" według utworu twórcy futuryzmu Filippo Tommaso Marinettiego. Muzykę do sztuki napisał Roman Palester. Premiera w lwowskim Teatrze Wielkim (obecnie Teatr Opery i Baletu im. Salomei Kruszelnickiej) odbyła się 11 marca 1933 roku w obecności autora sztuki. (Ze zbiorów Muzeum Teatralnego w Warszawie)